Павлодар облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасы

Мақалалар

Жобалардың қайсысы дұрыс?

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Хабар» Агентігіне берген сұхбатында қазақ халқының жазуы тарихын айта келіп, алдағы уақытта латын әліпбиіне өтудің мән-маңызын атап көрсетті.  Сөзін қорытындылай келе:

– Саладағы осы іспен айналысып жүрген ғалымдарды, тілмаштарды, мамандарды жинап, солармен бірге талқылау арқылы бір жобаға тоқтайтын боламыз. Бұл – әбден ойластырып, асықпай жасайтын мәселе. Алдымен әліпбиді дайындап, жариялайық. Бірте-бірте енгізейік, – деді. 

Ел ішінде әліпби мәселесіне орай пікір білдіргендер аз емес, латын жазуына  қайта оралуымызды құптайтындардың қарасы қалың, кирил әліпбиінде қалуымызды жөн көретіндер де бар. Пікір саналуандылығы  демократиялық қоғамға тән қалыпты құбылыс.  Қазақстан рубль аймағынан шығып, төл валютамыз теңге айналысқа енгізілгенде, сондай-ақ астанамыз Алматыдан Ақмолаға көшірілгенде пікірталастар орын алған, тіпті түрлі анекдоттар да шығарылған. Енді өткен жайттарды риясыз көңілмен еске түсіріп, езу тартамыз. Латын әліпбиіне негізделген жаңа қазақ  жазуына қатысты қазіргі жағдайды да келешекте дәл солай еске алатынымыз анық.  

Ұлттық жаңғыру жазудан басталатынын түйсінетін азаматтар  енді латын әліпбиі жобаларының қайсысын қолданысқа енгізген дұрыс?  – деген сауалға жауап іздеуде.  Өз басым «Бір әріп – бір дыбыс» қағидатына негізделген латын әліпбиі жобасын құп көремін.  Ахмет Байтұрсынов арабтың қадым жазуын  қазақ тіліне бейімдеп төте жазу  жасағанында дәл сол қағидатты басшылыққа алған еді. Халқымыз латыннан кирил жазуына еріксіз көшетін кезде ғалымдар бір дыбысты бір әріппен беру үлгісінен айнымай, жаңа әліпби жасады. Сөйтіп, орыс тілінде жоқ, тек қазақ тіліне тән  дыбыстарды бейнелейтін  ә, ө, ұ, ү, і, ғ, қ, ң, һ әріптері дүниеге келді. Бұл әріптер негізінен соларға ұқсас әріптердің үстіне, ортасына, астына ноқат, сызықша, құйрықша  таңбаларын  қосу арқылы жасалды. Енді латынға өтерде  осы дыбыстарды  және латын әліпбиінде жоқ ж, ш, ы дыбыстарын екі әріппен белгілейтін болсақ, жазуымыз қысқалығынан айрылып, тым ұзарып кетеді, соның салдарынан уақыт пен қаржы шығыны туындайды. Тағы бір кемшілігі, қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде үйренуші өзге ұлттар өкілдеріне жазуды игеруіне қиындық келтіреді.

Менің ойымша, академик  Әбдуәли Қайдар бастаған ғалымдар 34 таңбаның негізінде жасаған 27 әріптен тұратын жаңа қазақ әліпбиі қолданысқа енгізілгені  дұрыс болады.

Арман ҚАНИ,

Павлодар қаласы

 

Елбасының бастамасын қолдаймын 

Тамыз айының 21 күні Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев «Хабар» телеарнасына берген сұхбатында қоғамдық сананы жаңғырту процесінің барысымен байланысты өзекті сұрақтарға жауап беріп, конституциялық реформаның болжалды нәтижелері жайлы әңгімеледі. Сұхбатта Елбасымыз латын әліпбиіне көшу туралы өз ойын айтты: «Ең бірінші мәселе – қазақтың жаңа әліпбиі. Латын әрпіне көшкенде, біз орыс тілінен қашып кетейін деп жатқан жоқпыз. Әліпби – тек қазақ тіліне байланысты мәселе. Орыс тілінде, кириллицадағы орыс басылымдары шыға береді. Ғылым мен техниканың көзі болып отырған, көп аударылған орыс тілінен ажырап қалсақ, меніңше, біз байымаймыз, кедейленеміз».

Ұлтым орыс және қазақ тілінің маманы болғандықтан, латын қарпіне көшу сұрағы мені толғандырып жүрген келелі мәселелердің бірі. Тарихқа көз жүгіртсек, латын әліпбиі қазаққа жат емес. Латын қарпіне көшу туралы әңгіме алғаш рет Қазақстанда 1923 жылдың аяғында Мәскеу, Орынбор, Ташкент тәрізді ірі қалалардағы зиялы азаматтар мен сол жерлерде білім алып жүрген қазақ жастары тарапынан көтерілді. Бұл халқымыздың ғасырлар қойнауынан ұрпақтан-ұрпаққа жеткен сөз өнерін, қазақ әдебиетінің қайталанбас асыл мұрасын әлемге танытудың үлгісі деп білемін. Сондай-ақ жаңа әліпби арқылы түбі бір туыс елдермен өзара шығармашылық байланысты арттырып, Қазақ елі әлемдік өркениетке қадам басады және латын әліпбиіне көшу – Мәңгілік елдің рухани жаңғыруының басы болады деп түсінемін.

Бірлігі мықты елдің азаматшасы ретінде Елбасымның осы бастамасын барынша қолдаймын. Баршаңызды мемлекетіміздің дамуына үлес қосуға шақырамын!

Виктория Камалетдинова,

Екібастұз қаласы

мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің

қоғаммен жұмыс жүргізу жөніндегі әдіскері

 

С интересом слушала интервью телеканалу «Хабар» Нурсултана Абишевича Назарбаева, где в очередной раз была затронута тема  нового казахского алфавита.  Считаю, что переход на латиницу казахского языка - еще один шаг в развитии и расширении границ общения. Те, кто знает государственный язык не испытают затруднений в переходе буквообзначений, ведь лексика и грамматика остается та же. Конечно, те, кто не хочет изучать казахский или не изучал его, выражают недовольство, а какая разница, если ты все равно не знаешь языка, будь он написан кириллицей или латиницей. Все в школе изучали немецкий и английский языки, поэтому не должно быть таких сложностей. Ведь мы не начинаем с «нуля».  В Сербии, например, пишут как латиницей, так и кириллицей. Или, например, не возникает вопросов, когда люди переезжают в Германию и там все знают немецкий, независимо от этнической принадлежности. В Казахстане будущее казахского языка должно быть таким, чтобы он был действительно государственным не только конституционно, но и на уровне сознания граждан, которые благодаря реформам овладеют им в ближайшем будущем. Изменения – это не сиюминутный процесс, они будут происходить постепенно, а изменения – это всегда хорошо, ведь только тогда мы по-настоящему развиваемся.

Отзыв Паули Элины об интервью Президента телеканалу «Хабар»

 

«Важность русского языка в Казахстане для некоренного населения велика. Мы читаем произведения классиков на русском языке, мы общаемся друг с другом на русском языке, поэтому мысли наших соотечественников о том, что мы отделяемся от русского языка ошибочны. Переход казахского языка на латиницу позволит в полной мере постичь казахский язык таким, каким он был раньше, в эпоху, когда писатели Великой степи создавали основу казахской классической литературы. С переходом казахского языка на латиницу, некоренному населению будет легче учить казахский язык. А те, кто знает государственный язык, с легкостью смогут постичь иностранные языки. Я считаю, что поколения, которые будут владеть казахским языком на латинице и русским на кириллице, станут основой полиязычного кластера нашей страны. Такие люди станут примером для всех!»

Ринат Абдулкаюмов – телеведущий телеканала «Казахстан-Павлодар»

 

«Рухани жаңғыру» - обновление отношений в обществе

 Лидер нации в программной статье «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания» поделился своим видением о системном обновлении отношений в обществе.

Как часть программы модернизации общественного сознания отмечен перевод казахского языка на латиницу. В настоящее время это является одним из всесторонне обсуждаемых вопросов в сфере языковой политики. Глава государства чётко определил, что к 2018 году в тесном взаимодействии с учёными и всеми представителями общественности необходимо будет принять единый стандарт нового казахского алфавита и графики.

Поскольку переход на латиницу для нашей страны является ответственным шагом, отвечающим национальным интересам нашего государства и значительным фактором, способствующим дальнейшему развитию экономики и международного взаимодействия, жители Павлодарской области продолжают активно участвовать в обсуждении данного вопроса в средствах массовой информации и интернет-ресурсах.

С момента выхода статьи в регионе ведется планомерная работа по обсуждению данного вопроса с ведущими учеными высших ученых заведений, преподавателями учебных учреждений, общественностью области и ведению разъяснительной работы среди населения. С участием ученых-филологов и представителей интеллегенции организовано ряд встреч и семинаров по вопросу перехода на латиницу с озвучиванием главных причин латинизации. Активно свои позиции по латинице высказывает и молодежь региона. Так, 1 августа текущего года с целью пропаганды программной статьи Главы государства управлением по развитию языков был проведен форум молодежи  «Тіл, мәдениет, жастар – жарқын болашақ!». С докладами о программе «Туған жер» выступили члены этносов молодежного крыла ассамблеи народа Казахстана. В секционных блоках форума были обсуждены темы: «Казахский язык и латинская графика», «Государственный язык и молодежь».

Переход на латинский алфавит напрямую связан с особенностями внедрения современных технологий и коммуникаций, научных и образовательных процессов, поэтому в регионе особое внимание уделяется ведению разъяснительных мероприятий в системе образования и родительской общественности. 

В целом население области поддерживает инициативу преобразования казахского алфавита. Специалисты в области литературы и издательства готовы приступить к работе по переводу деловой документации, периодической печати, учебников на латинский алфавит после его утверждения. В школах, библиотеках, колледжах и университетах имеются необходимые ресурсы для обеспечения соответствующим книжным фондом.

В ближайшее время после разработки конкретного образца латинского алфавита и утверждения на республиканском уровне, планируется создание региональной рабочей группы из числа преподавателей школ, ученых, филологов и интеллигенции. Согласно утвержденному графику созданная группа будет осуществлять работу по внедрению латиницы в городах и районах области.

«Одним из важных проявлений патриотизма является отношение человека с особой привязанностью к родной земле, её культуре и традициям. Это основа культурно-генетического кода любого народа, которая её определяет как истинную нацию, а не случайно собравшееся общество», – отметил Нурсултан Назарбаев. Реальной основой общенационального патриотизма он видит патриотическую программу «Туған жер» («Родная земля»), основной задачей которой является воспитание у молодого поколения любви к родному краю, бережному отношению к природе, уважительном отношении к истории и культурно–историческим памятникам, создание необходимых условий для духовной самореализации.

Реализация программы «Туған жер» в Прииртышье предусматривает целый ряд мероприятий, одним из которых является  языковой культурно-туристический проект «Тіл керуені», который предполагает изучение государственного языка с погружением в языковую среду по схеме: язык-культура-туризм.

Данный проект реализуется при поддержке управления по развитию языков с 2016 года. Он дает возможность представителям различных этнических групп освоить государственный язык, познавая историю, культуру, обычаи и традиции казахского народа. Автором проекта является преподаватель казахского языка Кинжикова Ш.Д.

Программа  обучения построена с учетом опыта международной практики таким образом, что все участники практически погружаются в культурную и языковую среду: участвуют в мастер-классах передовых преподавателей-практиков и авторских занятиях казахского языка по новым инновационным технологиям, знакомятся с историей, туристическим потенциалом и краеведческой ценностью населенных пунктов региона (посещение музеев, заповедных, исторических и святых мест), знакомятся с национальными обычаями и традициями, казахской национальной кухней, обрядами проведения праздников и массовых мероприятий, играют в национальные игры, ставят театрализованные представления и постановки традиционных обрядов, поют песни, заучивают крылатые выражения, защищают творческие проекты, участвуют в конкурсах, соревнованиях и вечерних программах.

Занятия проводятся в юртах с созданием самобытного казахского калорита, в ходе которых используется новая флеш-тренинговая технология и нестандартные формы обучения: игровые уроки, тренинги, психологические игры с элементами арт-терапии и др.

В рамках проекта «Туған жер» завершение летнего сезона вот уже второй год проводится в самых живописных местах Прииртышья –заповедном Баянауле и знакомит участников с уникальной красотой и культурным богатством родной земли. Так, фестиваль «Тіл керуені – 2017» прошел 5 августа текущего года на берегу озера Торайгыр, на территории которого был разбит юрточный городок. Были организованы масстер-классы по приготовлению баурсаков, национального блюда «сырне», валянию войлока, изготовлению изделий из глины и дерева. Художниками области была представлена картинная галерея с изображением красот Баянаула. Гостям фестиваля была представлена концертная программа, а активным участникам проекта были вручены переходящий имиджевый флаг и символический вымпел «Тіл керуені».

Лучшим примером патриотизма является изучение истории, культуры и литературы казахского народа. Подрастающее поколение должно чтить великих личностей, деятелей культуры, искусства и литературы, поэтому управлением уделяется особое внимание проведению конкурсов художественного чтения, языковых олимпиад, встреч с акынами, исполнителями жырау и собирателями устного народного творчества.  С целью пропаганды творчества великого Абая Кунанбаева в канун дня рождения поэта 9 августа 2017 года был проведен областной конкурс «Абаевские чтения». Традиционным стало также проведение поэтического конкурса в поддержку местных талантов и конкурса художественного чтения имени Оралхана Бокея.  

Как сказал Президент: «От малой родины начинается любовь к большой родине - своей родной стране (к Казахстану)». По его мнению, любовь к родной земле в будущем таким образом перерастёт в настоящее чувство патриотизма. Поэтому реализация таких мероприятий и проектов по поддержке малой родины будет способствовать воспитанию любви к своему родному краю, а потом уже любви ко всей родине, а значит и формированию общенационального патриотизма.

Проект «Туған жер» предусматривает масштабную работу в сфере краеведения, архивоведения и ономастики, а также восстановления культурных объектов и исторических памятников.

В соответствии с поручением Администрации Президента Республики Казахстан о целесообразности проведения ряда мероприятий в сфере ономастики в связи с 25-летием Независимости страны в 2016 году в области была проведена определенная работа по рассмотрению предложениий о переименовании населенных пунктов и структурных единиц (улиц). 122 улицам и 4 селам, имеющим наименования постсоветского периода, возвращенены исторические названия и присвоены наименования, символизирующие независимость, и имена ряда исторических личностей, внесших вклад в становление страны.

На сегодняшний день, в области имеется свыше 800 наименований, устаревших с идеологической точки зрения. В целях систематизации ономастической работы и укрепления патриотического духа в обществе предлагается принять необходимые меры по переименованию названий населенных пунктов, составных частей и физико-географических объектов, являющихся с идейной точки зрения устаревшими, на исторические названия.

«Самый лучший пример патриотизма – изучение истории родного края в средних школах. Каждый хребет и ложбина, гора и река родного края многое может рассказать об истории. В каждом регионе были личности, которые были опорой и надеждой своему народу в непростые времена, чьи имена навсегда остались в памяти у народа. Обо всём этом должно знать наше подрастающее поколение», – отметил Президент. Таким образом, существует необходимость в обучении подрастающего поколения региональной истории, а значит, и истории происхождения, преобразования физико-географических объектов и собственных имен.

Задачи, обозначенные в статье Главы государства «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания», еще не ставились в нашей истории. Их реализация требует новых подходов, нестандартных решений. И мы должны быть к этому готовы.

Г. Кокина, заместитель руководителя

управления по развитию языков Павлодарской области

 

Латын таңбасы: маңызы мен қызметі

Қазіргі уақытқа «ХХІ ғасыр – ұлттық сананың жаңғыру кезеңі» - деген сипат беріліп жатыр. Жалпы адам санасы жыл сайын жаңғырып отырады. Ал ұлттық сана дәуірге қатысты емес, еңбектенуге, еңбектену арқылы жаңа ойдың пайда болуына қатысты жаңғырады. Осыдан рухани жаңғыру да негізделіп отырады.

Қазақ елі басқа халық басымдығынан мәдени, рухани жағынан түп тамырымен қол үзуі үшін ұлттық тілдің сақталуы мен дамуын алдыңғы орынға қоюы қажет. Ұлттық тіл өзегі өз аясын сақтағанда ғана ұлттық сана мен тек, ұлттың рухани болмысы жойылмайды.

Осыған орай БАҚ-да рухани жаңғыру туралы пікір беру арқылы Елбасы Н.Ә.Назарбаев тарапынан қазақ ұлтының жазу таңбасын жаңалау міндеттеліп отыр.

Жалпы алғанда, латын жазба таңбасына көшу мәселесі әр оқыған адам үшін тың, тосын жаңалық емес. Бұл тақырып Тәуелсіздік алған уақыттан бері мемлекет тарапынан көтерілген. Сондықтан Елбасының латын таңбасына көшуге қозғау салуы – әуелде көтерілген мәселенің жалғасы мен түйіні.

Латын жазба таңбасына көшу мәселесін дүниетанымы қазақи қалыптасқан, сауатты, зиялы азаматтың ешбірі жатсынбайтыны анық. Тіпті 1940 жылға дейін сауатын латын графикасымен ашқан қазіргі ақсақал-әжелер бұл таңбаны ұмытқан емес. 29 таңбадан тұратын латындық қазақша әліпбиді жатқа білетін ата-әжелер арамызда әлі де бар.

Латындық жазу таңбасы қазақ тілінің танымдық сипатын, мазмұндық болмысын тұтас ашып жеткізетіндей етіп жүйеленсе, оның маңызы теориялық, ғылымилық, тәжірибелік, саяси жақтан да көрініс береді:

Теориялық жақтан:

қазақ тілі танымына сәйкеспейтін артық таңбадан арылу мүмкіндігі;

қазақ тілінің дыбыстық заңының («Үндестік заңы»: дыбыс үндестігі, буын үндестігі; ерін үндестігі) толық сақталуы;

қазақша сөйлеу ырғағы мен айтылым ережесінің қадағалануы мен сақталуы;

жазба тіл мен ауызша тіл заңдылығын, жүйелілігін қазақша сақтап арттыруға мүмкіндіктің тууы.

Ғылыми жақтан:

кірме сөздердің қазақ тілі заңдылығымен жүйеленуі;

шетелдік ғылыми аталымдар (терминдер) орыс тілі әсерінсіз қазақ тіліне тікелей енуге мүмкіндіктің болуы;

ғылыми байланыс жасауда жеңілдік болуы;

Тәжірибелік жақтан;

әдеби тіл нормасының бұзылмауына мүмкіндік туады;

қазақша сөйлеу мәдениеті артады;

варваризммен сөйлеу азаяды не жойылады.

Саяси жақтан:

түркі тілдес ел арасында жақындық қалыптасып, еңбектестік, ынтымақ нығаяды;

ғылыми, экономикалық, әлеуметтік ақпараттық алмасу жеңілдейді, тереңдейді;

қазақ ұлтының өз ішінде рухани даму кеңістігі өрістейді;

ұлттық дүниетаным таза қалыптасып, қазақ болмысы сақталады.

Елбасының латын таңбасын тек қазақ ұлты үшін ғана қажет деген ойы да осы мәселелерді астарлағаннан туып отыр. Егер бұл таңба басқа ұлт өкілдері үшін де міндеттелсе, онда ол да, кириллица таңбасының әсеріндей, сана мен болмыстың ұлттық бояуын, ұлттық дамуын шектейді. Сондықтан латын таңбасының тек қазақ ұлты үшін ғана қабылдануы мемлекеттің жеке дара дамуына өзгеріс береді. Бұл – латындық қазақша таңбаның саяси қызметі. Басқа ұлт өкілдерінің қазақ тілін білуге ұмтылысы артады. Бөлек таңба арқылы тіл үйрену кез келген ұлт, халық үшін қызығушылық тудырады.

Ырысгүл Бектемірқызы Шақаман

Филология ғылымының кандидаты, профессор

Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты 


2017-08-31 18:05:48

СЕНIМ ТЕЛЕФОНЫ
32-91-74
CALL CENTER

Жаңалықтар мұрағаты

акорда 100 100

СұрақСұрақтар мұрағаты

Ауданның қандай мәселесі Сізді көбірек алаңдатады?
Дауыс берді: 42
Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты
Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің ресми сайты
Стратегиясы Қазақстан 2050
ҚР Президентінің "Нұрлы жол – болашаққа бастар жол" атты Жолдауы
Павлодар облысының әкімдігі
Халықтық IPO бағдарламасы
Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі
Қазақстан Стратегиясы 2050
Центр оценки эффективности деятельности государственных органов Республики Казахстан
EXPO 2017
Назарбаев орталығы
ҚР Әділет министрлігі
ҚАЗТЕСТ
Қазақстан Республикасының электрондық лицензиялауы
Отау ТВ
Павлодар облысының ақпараттық ресурсы
Мүлікті жария ету
«Қазақстанның тұрғын үй жинақ банкі» АҚ
«Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ
«Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ
Қазақстанның ветеринарлық дәрігерлерінің қауымдастығы
Сот кабинеті
Рухани әлем
Астана экономикалық форумы
  • Мекенжайы

    Павлодар қаласы,
    Қайырбаев көшесі, 32

  • Телефон

    8 (7182) 32-67-81
    32-81-14

  • E-mail

    tilder32@gmail.com

  • Соц. сети